Што чакае гарадзенскi Новы свет, альбо Як знайсцi кампрамiс памiж гiстарычнымi каштоўнасцямi i нармальнымi ўмовамi жыцця?

Гiстарычная даведка.

На сучасных картах горада над Нёманам квартала цi, кажучы па-сучаснаму, мiкрараёна пад назвай "Новы свет" (памiж вулiцамi Горкага i Ажэшкi, лiтаральна побач з гiстарычным цэнтрам) не iснуе. Аднак у экспазiцыi Дома-музея Максiма Багдановiча можна ўбачыць канверт з такiм адрасам: "гор. Гродна, Новы свет, дом Агульнiкава". Гэты канверт у iм былi ноты для iгры на фартэпiяна) мацi паэта Марыя Апанасаўна атрымала з Пецярбурга. Адам Ягоравiч Багдановiч месца жыхарства сваёй сям'i пасля пераезду ў Гродна ў 1892 годзе таксама звязвае з Новым светам: "Жылi мы на ўскраiне горада, на Новым свеце па Садовай, займалi кватэру ў апошнiм доме злева..."

Першыя пабудовы ў гэтым квартале з'явiлiся ў 1770-х гадах пры гарадзенскiм старасце Антонii Тызенгаўзе, а найбольш актыўна ён пачаў развiвацца напрыканцы ХІХ стагоддзя. У 20—30-х гадах мiнулага стагоддзя, калi горад быў у складзе Польшчы, тут будуюцца драўляныя i мураваныя дамы ў стылi канструктывiзму, якi iмкнецца да стварэння зручнага i камфортнага жылля для заможных асобаў.

Па электроннай пошце рэдакцыя "Звязды" атрымала лiст з Польшчы. Казiмеж Нехвядовiч (sоbоtniki@росztа.оnеt.рl) прыводзiць публiкацыю ў газеце "Rzесzроsроlitа" пад назвай "Барацьба за гарадзенскi "Новы свет". У артыкуле гаворыцца, што быццам улады Гродна маюць намер разбурыць каля двухсот будынкаў у гэтым квартале, супраць чаго пратэстуюць гiсторыкi. "Цi магла б ваша газета выказацца па гэтай вельмi важнай справе?" — пытаецца спадар Нехвядовiч.

Наш карэспандэнт (дарэчы, аўтар артыкула "Прагулка па "Новым свеце", якi "Звязда" надрукавала летась) паспрабаваў гэта зрабiць. Не прэтэндуючы, як кажуць, на iсцiну ў апошняй iнстанцыi, а абапiраючыся на меркаваннi людзей, якiя так цi iнакш маюць дачыненне альбо iнтарэс да гэтай тэмы.

— У непаўторных рысах адзiнага гiсторыка-культурнага ансамбля можна ўбачыць розныя архiтэктурныя напрамкi i стылi, — зазначае аўтар кнiгi "Новы свет i яго наваколле" гiсторык Андрэй ЧАРНЯКЕВIЧ i запрашае на прагулку па гэтым раёне.

Спыняемся каля будынка з чатырма калонамi на вулiцы Рэйманта, пабудаванага ў 30-х гадах мiнулага стагоддзя.

— Гэта тыповы будынак для свайго часу, кажуць, што тут жыў вайсковец. I менавiта таму, што такiх у Гароднi толькi два (яшчэ адзiн на вулiцы Мядовай), ён становiцца элiтарнай рэччу, бо адлюстроўвае архiтэктурную iдэю мiнулай эпохi, — лiчыць Андрэй Чарнякевiч.

Потым ён распавядае пра асаблiвасцi заходнебеларускага канструктывiзму 1920 —30-х гадоў ў жыллёвым будаўнiцтве (на вулiцах Розы Люксембург, Славацкага i 17 Верасня), паказвае пабудаваныя на пачатку мiнулага стагоддзя драўляныя дамы, дзе жылi расiйскiя чыноўнiкi:

— Звярнiце ўвагу на гэтыя прыгожыя драўляныя канькi ў расiйскiм стылi "мадэрн". Прыязджала гiсторык архiтэктуры з Вiльнi — вельмi ўзрушана пра iх казала. А цi бачылi вы дзверы з такiм дэкорам?

Так, яны не ў лепшым стане. Але ж людзi, якiя ў гэтым доме цяпер жывуць, не мяняюць iх на сучасныя. Пэўна, гiсторыя, памяць — гэта не проста словы.

Але не толькi рознымi архiтэктурнымi напрамкамi i дэкаратыўнымi элементамi мiнулай эпохi (аздабленне вокнаў, дзверы, дэкор фасадаў) вызначаецца аблiчча "Новага свету". Асобная i не менш цiкавая тэма, якую, дарэчы, можна таксама выкарыстаць у мэтах гiстарычнай адукацыi i турызму — людзi, што пражывалi ў гэтым квартале.

— На гэтым доме, як бачыце, няма мемарыяльнай дошкi, але менавiта тут у 1930-х гадах жыў на кватэры заснавальнiк музея прыроды Станiслаў Жыўна, — расказвае Андрэй Чарнякевiч. — Непадалёк жылi стваральнiк заапарка Ян Каханоўскi, мацi Алешы — аўтара "Трох таўсцякоў". Захаваўся i будынак, дзе жыў генерал Кайгародаў, якi адыграў даволi трагiчную ролю ў абароне Гароднi ў 1914—1915 гадах...

Цiкава i тое, што на цаглiнах шэрагу размешчаных у гэтым раёне мураваных будынкаў па сёння захавалiся зробленыя на пачатку i ў 30-х гадах мiнулага стагоддзя надпiсы — салдатаў рускiх, польскiх i савецкiх, дзiцячыя. Быццам ўрыўкi з гарадзенскай кнiгi пра тагачаснае жыццё, "музей графiцi" пад адкрытым небам.

Аднак ёсць у "Новым свеце" i, так бы мовiць, другая праўда.

— "Новы свет" — гэта комплекс забудоў з ХIХ стагоддзя па 30-я гады ХХ стагоддзя. Дык якой жа каштоўнасцю валодаюць нашы трухлявыя баракi 1954 года зборкi? — напiсала ў газету "Вечерний Гродно" Раiса Аркадзьеўна ЛАГIНОЎСКАЯ. — Дарэчы, знос iх планаваўся яшчэ 65-м, 72-м i ў 80-я гады мiнулага стагоддзя... Ванны няма, прыбiральня ў двары. У 1978 годзе ў дамах па вулiцы праводзiлi цэнтральнае ацяпленне, думалi зрабiць перапланiроўку i ўсталяваць санвузел. Але ад гэтай задумы былi вымушаны адмовiцца, паколькi дамы маглi абрушыцца з-за зносу больш чым на семдзесят працэнтаў...

Дык што ж гэта: гiстарычная каштоўнасць цi ганьба горада?

— Так, адно — гэта разважаць аб архiтэктурных дэталях, гiстарычных каштоўнасцях, а iншая рэч — умовы жыцця канкрэтных людзей, — зазначае Андрэй Чарнякевiч. — Як пачынаеш займацца толькi архiтэктурай — забываюцца людзi. Як пачынаеш казаць пра нейкiя патрэбы людзей — забываецца архiтэктура. Тое, што пiша ў лiсце гэта жанчына, — праблема, якая iснуе. Сапраўды, большасць будынкаў на вулiцы Рэйманта i асаблiва на вулiцы Славацкага не вельмi прытульныя. За выключэннем тых асабнякоў, якiя ўжо перапрацаваныя i часткова страцiлi сваю аўтэнтычнасць, па сутнасцi гэта халупы i баракi. Прынамсi тыя, якiя былi пабудаваныя ўжо пасля Другой сусветнай вайны. Насамрэч гэтыя дамы не з'яўляюцца нiякай каштоўнасцю. Але, разам з тым, да нашага часу захавалiся i тыя дамы, якiя могуць i павiнны стаць асновай гэтага, на мой погляд, агульнага комплексу, цiкавай гiстарычнай з'явы "Новы свет". Таму трэба вызначыць тое, што нi ў якiм разе нельга зносiць. I вызначыць тыя межы, да якiх можна нешта перарабляць. Такiм чынам, знайсцi "кампрамiс" памiж гiстарычнымi каштоўнасцямi i нармальнымi ўмовамi жыцця. Улада павiнна выпрацаваць нейкi алгарытм дзеянняў у гэтым пытаннi. Каб людзi, якiя пражываюць у гэтым раёне, не былi закладнiкамi сiтуацыi: з аднаго боку, кепскiя ўмовы жыцця — трэба дом знесцi, з iншага — не паляпшаем умовы жыцця, бо перспектыва — знос.

— Улады павiнны заявiць, што "Новы свет" для Гароднi важны, — лiчыць Андрэй Чарнякевiч. — Мяркую, што на гэтым гарадзенскае самакiраванне можа стварыць свой iмiдж. Трэба не спрачацца з палякамi, маўляў, мы дамы зносiм, а сказаць: "Не, вы памыляецеся, гэта для нас вельмi каштоўнае. Запрашаем вас да супрацоўнiцтва".

На думку гiсторыка архiтэктуры Iгара ТРУСАВА, трэба ў рэшце рэшт вызначыцца, што з гэтай забудовы будзе так цi iнакш разбурана (бо горад — гэта жывы арганiзм), а што з'яўляецца архiтэктурнай, гiстарычнай каштоўнасцю. Затым выдзелiць хоць бы частку найбольш цiкавых i важных аб'ектаў i накiраваць адпаведныя дакументы ў рэспублiканскую навукова-метадычную раду па пытаннях гiсторыка-культурнай спадчыны Мiнiстэрства культуры, каб узяць гэтыя аб'екты пад дзяржаўную ахову.

Дарэчы, Андрэй Чарнякевiч i яго калегi ўжо падрыхтавалi сваё бачанне каштоўнасцi i перспектыў шэрагу будынкаў "Новага свету" i накiравалi гэтыя матэрыялы ў Мiнiстэрства культуры. Адпаведныя даследаваннi (каб угледзецца ў сiтуацыю па самых розных параметрах, ацанiць умовы, каштоўнасць аб'ектаў i зрабiць нейкiя высновы) па заказе гарвыканкама некалькi гадоў таму распачаў, але пакуль у поўным аб'еме не выканаў, i iнстытут "Гроднаграмадзянпраект". У пратаколе пасяджэння рэспублiканскай навукова-метадычнай рады па пытаннях гiсторыка-культурнай спадчыны пры Мiнiстэрстве культуры (красавiк 2007 года) на гэты конт сказана: "Звярнуць увагу заказчыка i праектнай арганiзацыi на неабходнасць дэталёвага вывучэння забудовы 20—30-х гадоў ХХ стагоддзя з мэтай выяўлення традыцыйных i найбольш выразных у архiтэктурна-мастацкiм плане будынкаў... дзеля iх захавання i адаптацыi ў горадабудаўнiчую тканiну... Рэкамендаваць разгледзець пытанне наконт стварэння адзiнага квартала, якi адлюстроўвае характэрныя рысы горадабудаўнiчага асяроддзя 20—30 гадоў ХХ стагоддзя".

Канкрэтных дзеянняў у гэтым кiрунку пакуль няшмат, хоць iх важнасць i не аспрэчваецца.

— Да тэрыторыi, якая з поўначы прымыкае да цэнтральнай часткi горада, мы абавязаны ставiцца беражлiва, бо гэта наш набытак па многiх параметрах, — кажа начальнiк упраўлення архiтэктуры i горадабудаўнiцтва Гродзенскага гарвыканкама Уладзiмiр АНIСIМАЎ.

— Сёння ў нас нейкай працы пра праектаваннi будаўнiцтва ў гэтым квартале не праводзiцца, i за апошнiя два гады не прымалася нiводнага адпаведнага рашэння. Па меры iнтэнсiўнасцi асваення гэтых тэрыторый мы будзем углядацца i беражлiва ставiцца да таго, што сапраўды з'яўляецца гiстарычным набыткам. Будзем наводзiць парадак i з тым нязграбным, што таксама мае месца ў гэтым раёне.

— Гэта домыслы, я такiх фактаў не ведаю.

— Для таго, каб уключаць, трэба дасканала вывучыць. I не выбарачна, а ў комплексе, па ўсiх параметрах. Таму будзем рабiць дэталёвы план гэтага раёна i тады дадзiм комплексную ацэнку ўсяму.

Калi ж будзе такая ацэнка i сапраўднае жаданне, як сказана ў вышэйзгаданым пратаколе навукова-метадычнай рады Мiнiстэрства культуры, захаваць i адаптаваць гэты раён у горадабудаўнiчую тканiну, то будуць шукацца адпаведныя магчымасцi i шляхi дзеянняў. У прыватнасцi, можа быць карысным iснуючы ў Еўропе вопыт захавання драўлянай гiстарычнай забудовы (напрыклад, у Рызе, Юрмале, у Швецыi), яе арганiчнага спалучэння з новымi архiтэктурнымi тэндэнцыямi i сучаснымi матэрыяламi. Мо, ёсць чаму павучыцца i ў суседзяў з Падляскага ваяводства, дзе орган мясцовага самакiравання праводзiць конкурс сярод гаспадароў такiх драўляных дамоў з грашовым заахвочваннем тых, хто лепш за ўсё захоўвае аўтэнтычнасць будынка, i адпаведнай шыльдай на iм.

Мажлiва, з'явяцца i варыянты забеспячэння iншым жыллём жыхарў асобных дамоў з перадачай апошнiх новым уласнiкам (зразумела, з умовай захавання гiстарычных асаблiвасцяў гэтых будынкаў) пад крамы i iншыя прадпрыемствы сферы абслугоўвання, культурныя ўстановы. Як гэта зроблена, напрыклад, па вулiцы Дзяржынскага, 10 у пабудаваным у 30-х гадах мiнулага стагоддзя доме Вагнераў, дзе цяпер майстэрня i крама з сувенiрамi (на здымках).

Гiсторык архiтэктуры Iгар Трусаў звяртае ўвагу i яшчэ на адно прынцыповае пытанне: